خانه / اخبار / ازدواج کودکان؛ وضعیت ایران و جهان در یک نگاه
photo_2015-12-23_02-34-05

ازدواج کودکان؛ وضعیت ایران و جهان در یک نگاه

رضا عبدی[۱]

یادداشتی بر کتاب حلقه، نگاهی به ازدواج زودهنگام در ایران نوشته رایحه مظفریان

از سال ۱۳۱۸ که نخستین قانون مدنی ایران، سن ازدواج را برای دختران ۱۵ سال قمری و پسران ۱۸ سال قمری تعریف و تعیین کرده تا امروز این قانون دست‎خوش تغییرات گوناگونی شده است. یک‎بار سن ازدواج مطابق با سن بلوغ شرعی در نظر گرفته شده، یک‎بار بلوغ عامل رسیدن کودکان به سن رشد در نظر گرفته نشده و سن ازدواج بیشتر از سن بلوغ شرعی لحاظ شده است. اکنون که نه سن بلوغ شرعی و نه سن رسیدن به رشد تعیین شده، تنها سن ازدواج در ماده ۱۰۴۱ قانون مدنی تعریف شده است.

در هیچ کدام از این قوانین، «کودکی و کودک» تعریف نشده‎اند همچنین مرز بین کودکی و بزرگسالی تعیین نشده است. دقیقا مشخص نیست که یک کودک در ایران از چه مرحله‎ای به بعد وارد بزرگسالی می‎شود. دقیقا از چه زمانی به این تشخیص و رشد می‎رسد که برای آینده زندگی‎اش به تنهایی تصمیم بگیرد و شرایط جسمی و روحی لازم و کافی هم برای عملی کردن تصمیم و تبعات آن داشته باشد.

نهادهای قانونگذار در ایران مشخص نکرده‎اند که بلوغ اجتماعی که لازمه‎ی ساخت یک جامعه‎ی سالم و پویا است چه نسبتی با بلوغ شرعی و نه حتا بلوغ جنسی دارد.

در کشورهای کمتر توسعه یافته، فرض بر این است که هر فرد در زندگی‎اش دو مرحله بیشتر ندارد: کودکی و بزرگسالی. و طبیعتاً مرز بین این دو مرحله بلوغ است. در این کشورها، کودک به محض رسیدن به سن بلوغ و هم‎زمان با آشکار شدن نشانه‎های اولیه بلوغ جنسی، وارد دوره بزرگسالی می‎شود. طبیعی است که کودکی که پس از بلوغ وارد مرحله بزرگسالی می‎شود اقدام به ایفای نقش‎های ویژه بزرگسالی از جمله ازدواج هم بکند. البته این مسئله در این کشورها بیشتر منوط به دختران است. اما در کشورهای توسعه‎یافته، کودکان پس از بلوغ وارد مرحله نوجوانی و سپس جوانی می‎شوند. اما آمار چه می‎گویند؟ مطابق گزارش‎ها و سندهای رسمی یونیسف در کشورهای در حال توسعه یک‎ نفر از هر سه دختر در سنی کمتر از هجده سال ازدواج کرده است، حدود هفتصد میلیون زن در جهان هنگام ازدواج کمتر از هجده سال سن داشته‎اند، در ایران هفده درصد دختران پیش از رسیدن به سن هجده سال و سه درصد آنها پیش از رسیدن به سن پانزده سالگی ازدواج کرده‎اند. این آمار در کشورهای توسعه یافته تقریباً ناچیز و نادر است. دلیل این امر تنها تفاوت قانون در این دو دسته از کشورها نمی‎تواند باشد. تفاوت‏‎های فرهنگی، توسعه اجتماعی، سیاسی و اقتصادی، رفاه و عدالت، سلامت روانی جامعه، وجود رسانه‎های آزاد و تاثیرگذار و توزیع مناسب امکانات در همه مناطق شهری و روستایی از جمله دلایل عدم شیوع ازدواج زودهنگام در کشورهای توسعه یافته است. سن ازدواج و میزان زاد و ولد و سلامت نوزادان و مادران یکی از فاکتورهای توسعه یافتگی است.

halgheخانم مظفریان در متن کتاب به خوبی دلایل وقوع ازدواج زودهنگام در ایران را بررسی و واکاوی کرده است اما جای سه عامل فقدان آموزش‎های جنسی به کودکان و نوجوانان، نبودن آزادی‎های جنسی و گرایش روانی رابطه جنسی با کودکان در برخی از مردان ایرانی (پدوفیلیا) در کنار دلایل مطرح شده خالیست. در جامعه‎ای که آموزش‎های صحیح و رسمی جنسی به کودکان و نوجوانان در برنامه نباشد و آنها از هرگونه رابطه جنسی پیش از ازدواج منع شوند، اولین راه و در دسترس‎ترین انتخاب برای پاسخ به کنجکاوی‎ها و حتی نیاز جنسی نوجوانانه‎شان، ازدواج خواهد بود، چرا که نه جامعه و نه والدین اجازه تجربه جنس مخالف را (و نه رابطه جنسی با او) پیش از ازدواج و در قالبی خارج از آن نخواهند داد. در چنین جامعه‎ای ازدواج یک امر کنترلی است و بسیاری از پدران برای جلوگیری از آنچه جامعه آن را خلاف عرف تعریف می‎کند، به محض رسیدن کودکان به بلوغ آنها را مجبور به ازدواج می‎کنند بدون این که به تبعات این اقدام فکر و توجه کنند؛ مثلا وقتی یک دختر بچه در سن بلوغ و کمتر از هجده سالگی ازدواج می‎کند بلافاصله پس از ازدواج می‎بایست باردار بشود تا توانایی فرزندآوری‎اش اثبات بشود. فارغ از آسیب‎های جدی‎ای که رابطه جنسی برای دختربچه‎ها دارد از جمله تبعات ازدواج آنها مادری زودهنگام، سقط‎ جنین‎های غیرعمدی و مرگ و میر است. همچنین در کنار این آسیب‎ها می‎بایست به خطر تولد نوزادانی که مادرانشان (و در خانواده‎هایی با پدر نوجوان، پدرانشان) مهارت تربیت فرزند ندارند اشاره کرد. این نوزادان بیشتر در معرض بیماری‎های منجر به مرگ و ناهنجاری‎های جسمی، روانی و ذهنی هستند. آمارها به خوبی گویا هستند: بارداری و عوارض زایمان در صدر علل مرگ و میر دختران پانزده تا هجده سال در سطح جهان هستند. دخترانی که در کودکی ازدواج می‎کنند نسبت به انواع خشونت و از جمله خشونت‎های جنسی آسیب‎پذیرتر هستند. البته چه برای پسران و چه دختران، ازدواج زودهنگام تبعات جسمانی، روانی و عاطفی عمیقی به دنبال دارد که لطمه به فرصت‎های آموزشی و فرصت‎های رشد فردی از آن جمله است. محرومیت از ادامه تحصیل و به دنبال آن محرومیت از دستیابی به پایگاه اجتماعی بالاتر، رفاه و سطح زندگی بهتر، نتیجه طبیعی ازدواج در کودکی است. همچنین عدم شکوفایی استعدادها در زمینه‎های متنوع فعالیت‎های علمی، هنری و فرهنگی و محرومیت از فرصت اشتغال و کسب مهارت شایسته و در نتیجه افزایش فقر، محرومیت از امتیازها و حمایت‎های اجتماعی ناشی از کار، کاهش اعتماد به نفس و کاهش عزت نفس، تداوم شرایط وابستگی مالی به همسر (برای دختران) و عدم امنیت از تبعات ازدواج زودهنگام هستند.

ازدواج کودکان، یکی از اشکال بارز خشونت جنسی است و برای محو و از بین رفتن آن تأکید بر تدوین قوانین بازدارنده به تنهایی کافی نیست. علی‎رغم وجود قوانین سفت و سخت و مترقی در هند، این کشور یکی از بدترین مکان‎ها در زمینه وجود انواع خشونت مخصوصاً خشونت جنسی است.

توانمند کردن دختران، بسیج خانواده‎ها و گروه‎های محلی، تأمین و تدارک خدمات مشاوره‎ای مناسب و مؤثر، ایجاد و کاربست قوانین بازدارنده، آموزش دانش و مهارت به دختران و پسران، ارائه مشاوره‎های حقوقی و به تبع آن ایجاد اعتماد به نفس در کودکان برای بهره‎گیری از حقوق فردی و اجتماعی‎شان، تأمین برنامه‎های تربیتی و آموزشی در فضاهای امن، ارتقای مهارت‎های اجتماعی و ارتباطی، تولید گفتمان اجتماعی مناسب، طراحی و ایجاد کمپین‎های ترویجی در فضای مجازی و شبکه‎های اجتماعی، ساخت و نمایش برنامه‎های آموزشی در قالب فیلم و سریال، تدوین پایان‎نامه‎های دانشگاهی و پژوهش‎های محلی و سراسری، ارائه صادقانه آمارهای رسمی و واقعی از سوی نهادهای دولتی و استفاده از نفوذ شخصیت‎های ملی و مذهبی در ترویج گفتمان منع ازدواج زودهنگام بسیار مؤثر و ضروریست.

از این نظر نگارش کتاب «حلقه» و نوع نگاه ویژه نویسنده به مسئله ازدواج زودهنگام (مخصوصاً بررسی‎های فقهی، قانونی و آماری این موضوع)، در نوع خود، کاری کم‎نظیر و تحسین‎برانگیز است اما انتشار یک کتاب در این زمینه اصلاً کافی نیست و پژوهشگران رشته‎های دیگر همچون اقتصاد، روان‎شناسی و ارتباطات می‎بایست حساسیت بیشتری نشان بدهند، آستین‎ها را بالا بزنند و به ایجاد و ترویج گفتمان منع ازدواج کودکان کمک کنند.

[۱] رضا عبدی، نویسنده و پژوهشگر حوزه کودکان و سردبیر وب‌سایت الفبا www.alephba.org

این مطلب هم بخوانید

child-marriage-English-1

رخت سیاه عروسی

گزارش گام به گام تا توقف ازدواج کودکان در ایران رایحه مظفریان گرچه ازدواج کودکان ...

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *