خانه / اخبار / ازدواج کودکان؛ وضعیت ایران و جهان در یک نگاه
photo_2015-12-23_02-34-05

ازدواج کودکان؛ وضعیت ایران و جهان در یک نگاه

رضا عبدی[۱]

یادداشتی بر کتاب حلقه، نگاهی به ازدواج زودهنگام در ایران نوشته رایحه مظفریان

از سال ۱۳۱۸ که نخستین قانون مدنی ایران، سن ازدواج را برای دختران ۱۵ سال قمری و پسران ۱۸ سال قمری تعریف و تعیین کرده تا امروز این قانون دست‎خوش تغییرات گوناگونی شده است. یک‎بار سن ازدواج مطابق با سن بلوغ شرعی در نظر گرفته شده، یک‎بار بلوغ عامل رسیدن کودکان به سن رشد در نظر گرفته نشده و سن ازدواج بیشتر از سن بلوغ شرعی لحاظ شده است. اکنون که نه سن بلوغ شرعی و نه سن رسیدن به رشد تعیین شده، تنها سن ازدواج در ماده ۱۰۴۱ قانون مدنی تعریف شده است.

در هیچ کدام از این قوانین، «کودکی و کودک» تعریف نشده‎اند همچنین مرز بین کودکی و بزرگسالی تعیین نشده است. دقیقا مشخص نیست که یک کودک در ایران از چه مرحله‎ای به بعد وارد بزرگسالی می‎شود. دقیقا از چه زمانی به این تشخیص و رشد می‎رسد که برای آینده زندگی‎اش به تنهایی تصمیم بگیرد و شرایط جسمی و روحی لازم و کافی هم برای عملی کردن تصمیم و تبعات آن داشته باشد.

نهادهای قانونگذار در ایران مشخص نکرده‎اند که بلوغ اجتماعی که لازمه‎ی ساخت یک جامعه‎ی سالم و پویا است چه نسبتی با بلوغ شرعی و نه حتا بلوغ جنسی دارد.

در کشورهای کمتر توسعه یافته، فرض بر این است که هر فرد در زندگی‎اش دو مرحله بیشتر ندارد: کودکی و بزرگسالی. و طبیعتاً مرز بین این دو مرحله بلوغ است. در این کشورها، کودک به محض رسیدن به سن بلوغ و هم‎زمان با آشکار شدن نشانه‎های اولیه بلوغ جنسی، وارد دوره بزرگسالی می‎شود. طبیعی است که کودکی که پس از بلوغ وارد مرحله بزرگسالی می‎شود اقدام به ایفای نقش‎های ویژه بزرگسالی از جمله ازدواج هم بکند. البته این مسئله در این کشورها بیشتر منوط به دختران است. اما در کشورهای توسعه‎یافته، کودکان پس از بلوغ وارد مرحله نوجوانی و سپس جوانی می‎شوند. اما آمار چه می‎گویند؟ مطابق گزارش‎ها و سندهای رسمی یونیسف در کشورهای در حال توسعه یک‎ نفر از هر سه دختر در سنی کمتر از هجده سال ازدواج کرده است، حدود هفتصد میلیون زن در جهان هنگام ازدواج کمتر از هجده سال سن داشته‎اند، در ایران هفده درصد دختران پیش از رسیدن به سن هجده سال و سه درصد آنها پیش از رسیدن به سن پانزده سالگی ازدواج کرده‎اند. این آمار در کشورهای توسعه یافته تقریباً ناچیز و نادر است. دلیل این امر تنها تفاوت قانون در این دو دسته از کشورها نمی‎تواند باشد. تفاوت‏‎های فرهنگی، توسعه اجتماعی، سیاسی و اقتصادی، رفاه و عدالت، سلامت روانی جامعه، وجود رسانه‎های آزاد و تاثیرگذار و توزیع مناسب امکانات در همه مناطق شهری و روستایی از جمله دلایل عدم شیوع ازدواج زودهنگام در کشورهای توسعه یافته است. سن ازدواج و میزان زاد و ولد و سلامت نوزادان و مادران یکی از فاکتورهای توسعه یافتگی است.

halgheخانم مظفریان در متن کتاب به خوبی دلایل وقوع ازدواج زودهنگام در ایران را بررسی و واکاوی کرده است اما جای سه عامل فقدان آموزش‎های جنسی به کودکان و نوجوانان، نبودن آزادی‎های جنسی و گرایش روانی رابطه جنسی با کودکان در برخی از مردان ایرانی (پدوفیلیا) در کنار دلایل مطرح شده خالیست. در جامعه‎ای که آموزش‎های صحیح و رسمی جنسی به کودکان و نوجوانان در برنامه نباشد و آنها از هرگونه رابطه جنسی پیش از ازدواج منع شوند، اولین راه و در دسترس‎ترین انتخاب برای پاسخ به کنجکاوی‎ها و حتی نیاز جنسی نوجوانانه‎شان، ازدواج خواهد بود، چرا که نه جامعه و نه والدین اجازه تجربه جنس مخالف را (و نه رابطه جنسی با او) پیش از ازدواج و در قالبی خارج از آن نخواهند داد. در چنین جامعه‎ای ازدواج یک امر کنترلی است و بسیاری از پدران برای جلوگیری از آنچه جامعه آن را خلاف عرف تعریف می‎کند، به محض رسیدن کودکان به بلوغ آنها را مجبور به ازدواج می‎کنند بدون این که به تبعات این اقدام فکر و توجه کنند؛ مثلا وقتی یک دختر بچه در سن بلوغ و کمتر از هجده سالگی ازدواج می‎کند بلافاصله پس از ازدواج می‎بایست باردار بشود تا توانایی فرزندآوری‎اش اثبات بشود. فارغ از آسیب‎های جدی‎ای که رابطه جنسی برای دختربچه‎ها دارد از جمله تبعات ازدواج آنها مادری زودهنگام، سقط‎ جنین‎های غیرعمدی و مرگ و میر است. همچنین در کنار این آسیب‎ها می‎بایست به خطر تولد نوزادانی که مادرانشان (و در خانواده‎هایی با پدر نوجوان، پدرانشان) مهارت تربیت فرزند ندارند اشاره کرد. این نوزادان بیشتر در معرض بیماری‎های منجر به مرگ و ناهنجاری‎های جسمی، روانی و ذهنی هستند. آمارها به خوبی گویا هستند: بارداری و عوارض زایمان در صدر علل مرگ و میر دختران پانزده تا هجده سال در سطح جهان هستند. دخترانی که در کودکی ازدواج می‎کنند نسبت به انواع خشونت و از جمله خشونت‎های جنسی آسیب‎پذیرتر هستند. البته چه برای پسران و چه دختران، ازدواج زودهنگام تبعات جسمانی، روانی و عاطفی عمیقی به دنبال دارد که لطمه به فرصت‎های آموزشی و فرصت‎های رشد فردی از آن جمله است. محرومیت از ادامه تحصیل و به دنبال آن محرومیت از دستیابی به پایگاه اجتماعی بالاتر، رفاه و سطح زندگی بهتر، نتیجه طبیعی ازدواج در کودکی است. همچنین عدم شکوفایی استعدادها در زمینه‎های متنوع فعالیت‎های علمی، هنری و فرهنگی و محرومیت از فرصت اشتغال و کسب مهارت شایسته و در نتیجه افزایش فقر، محرومیت از امتیازها و حمایت‎های اجتماعی ناشی از کار، کاهش اعتماد به نفس و کاهش عزت نفس، تداوم شرایط وابستگی مالی به همسر (برای دختران) و عدم امنیت از تبعات ازدواج زودهنگام هستند.

ازدواج کودکان، یکی از اشکال بارز خشونت جنسی است و برای محو و از بین رفتن آن تأکید بر تدوین قوانین بازدارنده به تنهایی کافی نیست. علی‎رغم وجود قوانین سفت و سخت و مترقی در هند، این کشور یکی از بدترین مکان‎ها در زمینه وجود انواع خشونت مخصوصاً خشونت جنسی است.

توانمند کردن دختران، بسیج خانواده‎ها و گروه‎های محلی، تأمین و تدارک خدمات مشاوره‎ای مناسب و مؤثر، ایجاد و کاربست قوانین بازدارنده، آموزش دانش و مهارت به دختران و پسران، ارائه مشاوره‎های حقوقی و به تبع آن ایجاد اعتماد به نفس در کودکان برای بهره‎گیری از حقوق فردی و اجتماعی‎شان، تأمین برنامه‎های تربیتی و آموزشی در فضاهای امن، ارتقای مهارت‎های اجتماعی و ارتباطی، تولید گفتمان اجتماعی مناسب، طراحی و ایجاد کمپین‎های ترویجی در فضای مجازی و شبکه‎های اجتماعی، ساخت و نمایش برنامه‎های آموزشی در قالب فیلم و سریال، تدوین پایان‎نامه‎های دانشگاهی و پژوهش‎های محلی و سراسری، ارائه صادقانه آمارهای رسمی و واقعی از سوی نهادهای دولتی و استفاده از نفوذ شخصیت‎های ملی و مذهبی در ترویج گفتمان منع ازدواج زودهنگام بسیار مؤثر و ضروریست.

از این نظر نگارش کتاب «حلقه» و نوع نگاه ویژه نویسنده به مسئله ازدواج زودهنگام (مخصوصاً بررسی‎های فقهی، قانونی و آماری این موضوع)، در نوع خود، کاری کم‎نظیر و تحسین‎برانگیز است اما انتشار یک کتاب در این زمینه اصلاً کافی نیست و پژوهشگران رشته‎های دیگر همچون اقتصاد، روان‎شناسی و ارتباطات می‎بایست حساسیت بیشتری نشان بدهند، آستین‎ها را بالا بزنند و به ایجاد و ترویج گفتمان منع ازدواج کودکان کمک کنند.

[۱] رضا عبدی، نویسنده و پژوهشگر حوزه کودکان و سردبیر وب‌سایت الفبا www.alephba.org

این مطلب هم بخوانید

lxpmwxznko-1467452656

او حکم رشد دارد!

رایحه مظفریان نویسنده و پژوهشگر در کتاب حقوق مدنی خانواده نوشته دکتر کاتوزیان خانواده این ...

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *